تحولات كلي جمعيت تهران در 200 سال گذشته

سخن چهارم
نوشته جمشید کیومرثی
تحولات كلي جمعيت در تهران در دوره قاجار:

جمعيت تهران كه درسال1177 خورشيدي(1798م) همزمان با درگذشت آغا محمد خان 15000تن تخمين زده مي شود در عهد فتحعلي شاه به 50 هزار نفر رسيد . اين جمعيت در اوايل سلطنت ناصرالدين شاه از مرز 100 هزار گذشت و در سال 1234 خورشيدي(1855م) فرهاد ميرزا معتمدالدوله در اثر مشهور خود با عنوان جام جم تعداد ساكنان تهران را 120 هزار نفر تخمين مي زند . ميرزا عبدالغفار نجم الدوله در سال1247 خورشيدي(1868م) اين عدد را به 155 هزار مي رساند . پانزده سال بعد در سال 1263 خورشيدي (1884م) در نوعي سرشماري كمابيش روشن كه توسط ميرزاسيد شفيع خان مير فخرايي ( مدير لشكر) انجام يافت جمعيت تهران كاهشي برابر 50هزار نفر را نشان مي دهد . 
در اين آمارگيري در سطر سيزدهم جدول جمعيت زرتشتيان تهران 181 نفر ذكر شده كه نخستين سند رسمي در باره تعداد زرتشتيان تهران است . در اين آمارگيري جمعيت ارامنه 575 نفرو يهوديان 1136 نفر قيد شده است. 

تركيب جمعيتي زرتشتيان تهران 
طبق آمار گيري سال 1301خورشيدي ( 1922 م): 

آنچنان كه از آمار گيري سال 1301 خورشيدي (1922م) بر مي‌آيد تعداد كل زرتشتيان ساكن در تهران در اين سال 605 نفر بوده است .از اين تعداد 11 كودك پسر و 13 كودك دختر جالب توجه است . 
در حالي كه 117 دختر مجرد در بين اين جمعيت مهاجر وجود داشته است ، 225 جوان پسر از ازدواج با اين عده باز مانده بوده اند . كه اين مي تواند نشان از عدم تأمين اقتصادي و اجتماعي اينان بدهد .البته بايد توجه داشت كه 52 نفر از پسران و23 نفر از اين دختران به عنوان محصل در مدارس مشغول تحصيل بوده‌اند . 
اما با آن همه با وجود بالا بودن سطح سواد در جامعه زرتشتيان- با مقايسه با ديگر جوامع - باز هم آمار بسيار ضعيفي را از خود به جا گذاشته اند . جالب است بدانيد كه تعداد مردان باسواد در جامعه زرتشتيان آن روز تهران بسيار بالاتر از زنان بوده است . جداول آمارگيري سال 1301 خورشيدي (1922م) در مقابل هر 3 مرد باسواد زرتشتي تنها يك زن باسواد را قرار داده است در حالي كه در مقابل 174 مرد بي سواد زرتشتي ،‌223نفر زن بي سواد وجود داشته است. 
البته لازم به يادآوري است كه در تبصره 2 همان جدول آمده است كه «در درجه سواد بين الملل متنوعه ، زرتشتيان در طبقه اول ،‌ارامنه در طبقه دوم ،‌كليميين در طبقه سوم و مسلمانان در طبقه چهارم قرار داده شده‌اند .» 
در جداول مربوط به اين آمارگيري تنها 94 مرد مزدوج به چشم مي‌آيد كه با توجه به 117 نفر زن متأهل و با اين باور كه در آن زمان زنان متأهل معمولاٌ بدون همسرانشان در تهران نبوده اند مي توان چنين نتيجه گيري كرد كه 94 خانواده زرتشتي در آن سال در تهران به سر مي بردند و در كنار اينان 9 زن بيوه نيز زندگي مي‌كرده اند كه عموماٌ مادربزرگ هاي خانواده بوده اند . البته بايد براي مردان هم تعدادي را به عنوان پدربزرگ هاي زن مرده محسوب كرد اما با توجه به شرايط اقتصادي و معيشت كشاورزي كه عموم مردان را در روستاها به كار مشغول مي كرد بعيد به نظر مي رسد تعداد زيادي از مردان به عنوان پدربزرگ همراه خانواده‌هايشان به تهران مهاجرت كرده باشند . 
موضوع قابل توجه استخدام بودن 24 نفر از مردان زرتشتي و 16 نفر از زنان زرتشتي در سازمان‌هاي مختلف است . 

سير مهاجرت از شهرهاي مختلف تهران : 

در آمارگيري فخرايي بيشترين تعداد مهاجرين به تهران متعلق به آذربايجاني‌ها كه با رقم 3040 نفر جلب توجه مي كند .سپس عراقي ها قرار دارند كه تعداد‌شان مطابق اين آمارگيري 2055 نفر بوده است. بعد از اين كاشاني‌ها بيشترين تعداد مهاجر را به تهران داشته اند. تعداد كاشاني‌هاي هجرت كرده به تهران 1912 نفر بوده است . بعد از كاشاني‌ها ،‌اصفهاني‌ها با آماري برابر با 1796 نفر قرار دارند .اما يزدي ها كه زرتشتيان بيشتر در ميان آنها قرار داشته اند مقام بعدي را از نظر مهاجرفرستي به دست آورده اند . اين رقم در باره يزدي‌ها 991 نفر است.كمترين تعداد مهاجر را در اين جدول سيستاني ها و بلوچستاني‌ها با تعداد 4 و 5 نفر دارند. 

آمار زرتشتيان تهران در سال 1245 خورشيدي : 

در آماري كه از زمان مانكجي از زرتشتيان مقيم تهران در دست است تعداد زرتشتيان تهران يكصد نفر است كه با توجه به گزارش هاي بعدي او ، از اين عده تعدادي به كارهاي كشاورزي و باغباني پرداخته و تعدادي هم در بازار به امر بازرگاني و بزازي مي پرداختند و از آمار تفكيكي كه از جانشين مانكجي يعني كيخسرو خان صاحب در سال 1271 خورشيدي (1892 م ) - دو سال پس از درگذشت مانكجي - در دست است اين تعداد به 295 نفر افزايش يافته . يعني در فاصله 36 سال يعني از زمان آمدن مانكجي تا 1271 خورشيدي(1892 م) تعداد 195 نفر اضافه گرديده است و در ستون هاي مربوط و ذيل آن توضيح مي‌دهد كه مهاجران زرتشتي ساكن در تهران آن روز تعدادي با خانواده در باغ هاي شاه ،‌امرا و بزرگان و سفراي دول خارجه به امر باغباني مي پرداخته اند و تعدادي نيز به امر بازرگاني در تيمچه هاي مشير خلوت و امين الملك مشغول بودند. اما نكته اي كه هنوز حل نشده است اين است كه بدانيم آن يكصد نفر كه در آغاز ورود مانكجي به آن اشاره شده است ،‌از چه تاريخي به تهران آمده و به چه كاري مشغول بوده اند ؟ شايد توضيحاتي كه در آغاز داده شده و يا بعداًًَ خواهد آمد تااندازه اي ما را ياري نمايد و چنانچه آمد شايد يكي از انگيزه هاي آمدن زرتشتيان از ساير نقاط ايران به ويژه يزد و كرمان به تهران همان حسن نظري بوده كه آغا محمد خان به ملا گشتاسب منجم كرماني داشته و هم فرمانداراني بوده كه مدتي در يزد حكمراني داشته و با چگونگي كار كشاورزان و باغبانان زرتشي آشنايي پيدا كرده و انگيزه تشويق آنها را به عزيمت به تهران فراهم مي نمودند و به طوري كه از جدول آمار بر مي آيد ، ‌تنها باغبانان با خانواده و زن و فرزند ( پسر يا دختر) در تهران سكونت داشتند و تعداد بسيار كمي از بازرگانان ، بدون زن و بچه در تيمچه‌ها كه هم محل كسب آنها بود و هم محل سكونتشان، با شاگرد دكانشان (‌گماشته‌ها) به سر مي بردند.  

 مهاجرت زرتشتیان از شهرستان های یزد و کرمان به تهران

از صدر مشروطیت  تا به امروز

نوشته جمشید کیومرثی:

زرتشتيان ايران و به ويژه تهران بازماندگان مردماني هستند كه توانسته ‌اند در طول ساليان بس دراز هويت ديني خود را حفظ كنند . اين مساله كه چگونه مردمي مي توانند با وجود تعداد اندكي كه پس از قتل‌عام هاي دورة صفويه از آنان  باقي ماند، به زندگي اجتماعي خود ادامه دهند شايد به اين تحقيق و نوشتار مربوط نباشد اما همان سطح از هوش و شعور اجتماعي  و شايد بتوان گفت ميراث ژنتيكي اين مردم توانست از آن تعداد اندك در حين  انقلاب مشروطيت و پس از آن جامعه‌اي پويا و پرتحرك بسازد آنگونه كه  موفق به تغييرات اساسي در سياست هاي دولتي و حكومتي شود و پايه هاي پيشرفت و توسعه اجتماعي را  نه تنها براي جامعة خود بلكه براي تمام جامعة‌ايران پي‌بريزد

مارگارت ميد مردم شناس آمريكايي در كتاب ”مردمان و سرزمين‌ها[1]“يش مي نويسد:

مردم شناسي نوين از زماني آغاز شده است كه تني چند از مردان و زناني كه در دانشگاه ها آموزش‌هاي خاصي ديده بودند ،‌براي مطالعة اقوام ابتدايي به مناطق محل سكونت آنها رفتند و به اين نتيجه رسيدند كه :” اينها ، مثل خود من، موجودات انساني هستند .و چنانچه كه بخواهم آنان را بشناسم ، بايد به آنها و به فرهنگ آنها احترام بگذارم”

اين مردم شناس تفاوت ميان مطالعات علمي محض مانند فيزيك و زيست شناسي با علوم اجتماعي(مردم شناسي) را دقيقاٌ ميان تفاوت بين انسان و حيوان و اشياء مي‌داند و مي‌نويسد:” يك زيست شناس مي تواند چند نسل موش سفيد را بزرگ كند و شباهت هاي نسل كنوني را با پدرِ پدرِ پدربزرگشان مشاهده كند اما مطالعه انسان مشكل تر است زيرا طول عمر و زمان رشد انسان به همان اندازه شخص مطالعه كننده است و سرعت حركت آنها نيز با سرعت حركت شخص مطالعه كننده مساوي است .“

 در مورد محدوديت ها وملاحظاتي كه در باره  موجودات انساني وجود دارد مي نويسد:” مثلاٌ اگر بدانيم نوع خاصي از غذا براي نوزادان به راستي مناسب است حق نداريم  صرفاً براي تجربه ، عده‌اي از نوزادان را از اين غذا محروم كنيم . “

من در اين پژوهش آنچنان كه در بخش « زرتشتيان تهران » توضيح داده ام سعي كردم تا با استفاده از پيشنهادهاي مارگارت ميد و با توجه به اصول عقايد وي دست به كار شوم :

” براي درك فرهنگ يك قوم، حتماً بايد همه خصوصيات آن قوم را بدانيم ، كجا زندگي مي كنند ،‌چه مي‌خورند و غذايشان را از كجا به دست مي‌آورند ، چه نوع خانواده‌اي دارند ، بچه‌هايشان را چطور بزرگ مي كنند ، با چه ديدي به جهان مي‌نگرند ، و نحوة برخورد و رفتارشان با بيگانگان و عقايد تازه چگونه است؟“

[1] - آدميان و سرزمين ها ؛ مارگارت ميد ؛ ترجمه علي اصغر بهرامي ؛ نشر ني ؛ چاپ اول 1382

 مهاجرت زرتشتیان از شهرستان های یزد و کرمان به تهران

سخن دوم:

نوشته جمشید کیومرثی

زرتشتيان تهران:

مهم‌ترين ويژگي زرتشتيان تهران اين است كه اين مردم به جز در زمان‌هاي بسيار دور كه به قرن‌هاي دوم و سوم تا پنجم هجري برمي‌گردد هيچ‌گاه ساكن تهران نبوده‌اند . همه زرتشتياني كه امروز در تهران ساكن هستند ، مهاجراني هستند كه از سالهاي صدر مشروطيت در ايران  براي بدست آوردن آزادي و امنيت به اين شهر سفر كرده‌اند .

بي گمان بايد در اين تحقيق  ،  جامعه زرتشتيان تهران  را به عنوان مجموعه‌اي از پيروان دين مزديسني ( زرتشتي) مورد بررسي قرار داد:

مقالات و نوشته‌ها و شايد پايان نامه‌هاي زيادي در مورد آداب و رسوم ، جشن‌ها ، اعياد و خوراكي‌ها و پوشاك زرتشتيان نوشته شده است كه در موارد گوناگون مورد استفاده پژوهشگران و استناد مردم عادي قرار مي‌گيرد .اما هيچ نوشته‌اي به بررسي و تحليل كيفيت زندگي زرتشتيان تهران مثلاً در ارتباط با وضع زندگي ، مشاغل ، سطح تحصيلات ، چگونگي ارتباط بين يك مرد زرتشتي با همكارانش در محيط كاري  و ... آنچنان كه وظيفه يك مردم شناس است وجود نداشته و ندارد .

باورها:

باورها را به دو دسته تقسيم مي‌كنم : يكي باورهاي صرفاً ديني كه موضوع اين بخش نيست و ديگر باورها و ايستارهاي اجتماعي است:

آنچه اهميت اين كاوش را بيشتر مي‌كند اين است كه نشان دهد زرتشتي تهراني ، امروز چگونه زندگي مي‌كند؟ جوان زرتشتي پس از سال‌ها زندگي در تهران  امروز چگونه با دختر مورد علاقه خود آشنا مي‌شود و آخرالامر چگونه به خواستگاري وي مي‌رود ؟ و چه اندازه به مراسم آييني مربوط به ازدواج پاي‌بند است ؟ نوع خانواده و چگونگي مديريت بر آن از لحاظ جنسيت( پدر سالاري ، مادر سالاري و يا احتمالاً فرزند سالاري) مورد بررسي علمي قرار گيرد.  آنچه مسلم است اين كه  زرتشتيان تهراني مانند صد سال پيش مردگان خود را به دخمه[1]كوه بي‌بي‌شهربانو نمي‌سپرند ، در اين كاوش سعي خواهد شد تا نشان داده شود در دوره خاكسپاري مردگان چه فرهنگي جايگزين فرهنگ قبلي شده است و آيا اعتقادات و باورهاي قبلي چگونه به دست فراموشي سپرده شده‌اند؟ آيا زرتشتيان تهران مانند زرتشتيان(پارسيان) هندوستان آتش را چنان احترام مي‌گذارند كه در برابر آن سجده كنند؟

جشن‌ها:

در اين پژوهش نشان داده خواهد شد كه زرتشتيان تهران امروز جشن‌هاي ماهيانه ديني و آيين‌هايي چون گاهانبار[2]ها را - كه در مورد آن توضيح كافي داده خواهد شد- با وجود اينكه كاركرد عيني و صوري را در آغاز هزاره سوم ميلادي نمي‌توان براي آنها متصور بود . چگونه و به چه منظوري برگزار مي‌كنند. تعداد افرادي كه به گاهنبارها داخل مي شوند و چرايي رفتنشان در اين تحقيق مورد پژوهش قرار مي گيرد . برخي به اينگونه مراسم مي‌روند تا تجديد ديداري كنند با دوستان و آشنايان اما هستند عده‌اي كه  با باور عميق به سنت ها و اصول ديني زرتشتي ، حضورشان در اين مراسم تنها  به جاي آوردن يكي از مناسك مذهبي است.

[1] - در باره دخمه در بخش هاي بعدي توضيح داده خواهد شد.

[2] -گاهانبار ها مراسمي ديني – اجتماعي است كه برخاسته از فلسفه آفرينش زمين تا انسان در 6 روز است.بر اساس اين باور اين مراسم 6 بار در سال تكرار مي شود . چگونگي اين مراسم در بخش هاي بعدي آمده